Trong thư, nữ sinh viên đó viết rằng, bao lâu nay, với cách giảng dạy và phổ quát âm nhạc dân tộc trên các dụng cụ truyền thông, trong lòng bạn không có chút tình cảm nào với các nhạc cụ cũng như những khúc thức của âm nhạc dân tộc
Ở đó ông vẫn có đủ mọi thứ, chỉ không có sự tự do giản dị của một người khỏe mạnh. Những ngày nằm viện, đã có lúc ông tuyệt vọng khi ngày nọ tháng kia phải giam mình giữa bốn bức tường trắng.
Cách này chỉ cốt làm sao cho người học phản ứng sao cho nhanh, cho tinh mà không phát huy được tính nghệ thuật vốn dĩ được thẩm thấu, gạn lọc và phát huy từ trong trái tim người dạy, người học.
Ông viết: Chim không hót, hoa không cười, người không hy vọng Bốn tường vôi trắng xóa một màu trăng Nhưng rồi ông thấy, nếu mình cứ buồn như vậy thì bệnh tình cũng không khỏi mà cuộc thế càng thêm mờ ám. Nhưng những gian lao đã không làm mòn đi tình ái với âm nhạc dân tộc của người thanh niên Việt Nam trên đất Pháp.
Cuộc chia tay của hai người cũng chỉ vì những khác biệt quá sâu sắc trong ý kiến sống. Cảm nhận từ trong máu, ông phát hiện ra: người xưa "chơi đờn ca tài tử" chứ không ai nói "hát đờn ca a ma tơ" hay "biểu diễn đờn ca tài tử".
Và tôi cảm nhận được niềm vui ngân nga trong ánh mắt của một con người suốt một đời say đắm vì nghệ thuật…. Giáo sư Trần Văn Khê vẫn nhớ như in bức thư của một sinh viên Trường Đại học Hùng Vương gửi ông sau khi dự lớp học âm nhạc dân tộc do ông giảng dạy.
Bao lăm mong ước và thời cơ đều lặng lẽ trôi đi. Thật ngạc nhiên, sau những buổi nghe Giáo sư Trần Văn Khê giảng trên lớp, cô đã cảm thấy tình âm nhạc dân tộc như đang chảy trong mạch máu.
Cũng như ông rất thích uống rượu, nhưng không bao giờ để mình say. Càng học nhiều, càng nghiên cứu sâu, ông càng thấy buồn vì cái "tinh nghịch trong ngón đàn", cái phóng túng và ngẫu hứng của lối đàn, ca của đờn ca a ma tơ xưa giờ đã hoàn toàn biến mất.
Cô hứa sau này, khi có con, cô sẽ ru con bằng những bài dân ca truyền thống, sẽ là người dạy cho con mình tình yêu với những thanh âm, những lời hát mộc mạc, thấm đẫm ân tình. Ông lo ngại điều đó sẽ làm biến chất âm sắc cựu truyền. Cách thức đào tạo bây chừ đẵn là theo lối sư phạm, nghĩa là truyền dạy kỹ thuật, ứng dụng các mô hình lý thuyết phương Tây vào giảng dạy. Nó có vai trò giữ nhịp song loan và là nhạc khí chủ đạo dẫn dắt các nhạc khí khác và cả lời ca của người a ma tơ.
Với Giáo sư Trần Văn Khê, những bức thư như thế chính là phần thưởng lớn nhất mà ông nhận được sau hàng loạt cống hiến hết mình cho sự nghiệp nghiên cứu, quảng bá âm nhạc dân tộc. Ông mải mê làm việc, mê mải kiếm sống chỉ với một ý nghĩ, làm sao có đủ tiền để được yên tâm học tập, nghiên cứu âm nhạc và thực hành sứ mạng quảng bá âm nhạc dân tộc ra khắp thế giới.
Uyên bác trong nghề "chơi", Giáo sư Trần Văn Khê cho rằng cách khuyên bảo, truyền thụ đờn ca a ma tơ giờ đã méo mó và không có hiệu quả, quá thiên về kỹ thuật mà ngày càng xa khái niệm nghệ thuật.
Trần Văn Khê cũng cảnh báo về việc người ta đang lạm dụng cây đàn này, nhất là khi có lúc, có người còn lấy cây đàn ghi ta phím lõm làm nhạc khí chủ đạo dẫn dắt dàn nhạc đờn ca a ma tơ. Từ những ngày đó, tình cảm gia đình giữa Giáo sư Trần Văn Khê và bà xã đã có những trục trặc và rạn vỡ. Gần 10 năm trở lại đây, Giáo sư - nhạc sĩ Trần Văn Khê đã trở về ở hẳn Việt Nam mà không quay lại Pháp.
Ông bèn viết thêm mấy câu : Nhưng ta phải cố vui, vui để cho tiếng cười át lên cả tiếng khóc Đời sẽ được xinh tươi. Ước mong đó của ông chỉ thực thụ trở thành hiện thực vào năm 1995 khi Trường Đại học Hùng Vương (Tp HCM) quy định thêm một loại chứng chỉ cho ngành hướng dẫn viên du lịch có liên tưởng tới âm nhạc dân tộc. Ảnh: Phương Nam Film. Người vợ của ông luôn mong muốn có một người chồng mẫu mực theo quan niệm truyền thống nên đã không bằng lòng việc ông luôn muốn vươn ra bên ngoài, tự nguyện gắn mình với sứ mạng quảng bá âm nhạc dân tộc ra thế giới.
Giáo sư Trần Văn Khê khẳng định, đàn kìm (đàn nguyệt, có 2 dây) là cây đàn quan trọng bậc nhất. Lừng danh trên đất Pháp nhưng Giáo sư Trần Văn Khê luôn day dứt và cháy bỏng mong ước một ngày nào đó được trở về Việt Nam, dạy cho các em sinh viên người Việt, dạy bằng tiếng Việt về âm nhạc dân tộc truyền thống của người Việt.
Và ông tự giao cho mình cái sứ mệnh phải làm sống lại nó. Trần Văn Khê vốn là sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội những năm 40 của thế kỷ trước. Tại đây, ông làm đủ thứ nghề: dịch văn bản luật, lồng tiếng cho phim, đóng phim, đàn hát tại các nhà hàng để kiếm sống. Trong căn phòng tiếp khách rộng thênh thang, những chiếc đàn kìm (đàn nguyệt), đàn cò (đàn nhị), độc huyền, đàn gáo (hồ cầm) đã được treo nghiêm ngắn lên tường bởi chủ nhân của chúng nhiều năm nay đã chẳng thể so dây, bấm phím được nữa.
Với Giáo sư Trần Văn Khê, ông xoành xoạch vui với những gì mình đã có, và không bao giờ buồn vì những gì chưa có hay không bao giờ có. Mãi sau này, bị nhiễm lao nặng, phải nằm viện suốt hơn 3 năm, ông mới suy ngẫm về sự gắn bó với lĩnh vực nghệ thuật dân tộc mà ông được nuôi dưỡng từ thơ bé, để rồi quyết định chọn đó làm hướng đi, sự nghiệp của đời mình.
Ngày nối ngày vẫn là những công việc, những dự án nghiên cứu và quảng bá âm nhạc, những cuộc trò chuyện, xúc tiếp với học trò, bạn bè và khách khứa trong, ngoài nước. Với ông, lý trí luôn ở bên để kiểm soát tình cảm của mình. Ngắm cảnh hoa nở, hoa tàn, lá rụng, từ xuân sang hè, hè sang thu bên ngoài cửa sổ phòng bệnh, không biết bao giờ được ra viện, ông đâm chán nản, mất ý thức, gần như tuyệt vọng.
Sự xuất hiện của cây đàn ghi ta phím lõm, cải biên từ cây đàn ghi ta phương Tây đã làm phong phú thêm cho dàn nhạc. Đó là năm 1952. Đã có lúc cô nghĩ, sẽ phải bỏ học dở chừng vì không muốn phải học môn này. Bệnh khớp đã làm đôi tay không còn tuân theo ý muốn của ông.
Mỗi sáng, người trí thức ấy vẫn dậy từ năm rưỡi sáng với nhịp độ sinh hoạt và làm việc gần như thường đổi thay. Khi nạn đói xảy ra trên cả nước, sốt ruột trước tình trạng người chết đói la liệt, nên mặc dù lúc đó đang là sinh viên năm thứ 3, ông vẫn quyết định bỏ học trở về miền Nam, thành lập gánh hát rong kiếm tiền mua thức ăn phát cho người nghèo.
Nhưng chưa bao giờ ông chịu rời xa âm nhạc dân tộc. Năm 29 tuổi, sau khi bán cây đàn piano được một ít tiền, ông mua vé tàu qua Pháp tìm dịp học tập và làm việc. Hằng ngày, ông lão tóc bạc trắng bị đau khớp phải ngồi trên xe lăn, giữa một gian phòng rộng chỉ có sách và các nhạc cụ vẫn thả hồn theo tiếng nhạc dập dìu, luyến láy và ắp đầy tâm cảnh.
Cô cảm nhận được vẻ đẹp tuyệt vời, sâu lắng của các giai điệu âm nhạc truyền thống. Sang tuổi 94, sức khỏe của ông đã giảm sút đáng kể, phải ngồi xe lăn, thính lực cũng kém. Trên bàn làm việc của mình, ông thường để câu châm ngôn: "Cố làm sao để bữa nay hơn ngày bữa qua và ngày mai sẽ hơn ngày hôm nay".
Khi ấy, Giáo sư Trần Văn Khê 31 tuổi. Đó là nỗi niềm thực thụ khổ đau với ông. Rất đông đảo các sinh viên hồi đó từng được nghe Giáo sư Trần Văn Khê giảng bài đã bị chinh phục hoàn toàn. Ông vốn sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống đờn ca tài tử, từ nhỏ đã quen những hoạt động đờn ca tài tử rất sinh động trong không gian diễn xướng nguyên sơ của nó ở vùng sông nước Nam Bộ.
Hơn 30 năm làm giảng sư dạy nhạc ở Đại học Sorbone của Pháp, cộng cả thời kì tính từ lúc mới sang, ông đã định cư tại đất nước của tháp Eiffel hơn nửa thế kỷ, đã trải qua không ít thăng trầm vất vả.
Có gì đó thật tái tê, đơn chiếc. Giản dị thôi, chỉ cần lấy cuốn tự vị ra, học thêm dăm, sáu từ mới, thế là đã biết hơn ngày hôm qua một tí rồi.
Kỹ thuật chỉ khiến người ta thán phục chứ chẳng thể làm người ta xúc động như nghệ thuật. Ngoài kia Sài Gòn đang vào mùa mưa, tiếng mưa ồ ạt, xối xả.
Chính cái sự "chơi" đó đã khiến họ thoải mái tung tẩy ngón đàn, tự do biến báo, thách thức các nhịp, phách bổng trầm để người đàn cũng cùng phải nhọc công ứng biến. Họ sôi nổi cộng cư quanh giáo sư, chăm chú nghe ông nói như nuốt từng lời, từng chữ. Cuộc gặp gỡ của tôi với giáo sư hôm đó cuối cùng cũng phải tạm ngắt quãng vì một đoàn khách nước ngoài muốn tới nghe ông chuyện trò đôi điều về văn hóa Việt Nam.
Ông không chỉ dạy kiến thức âm nhạc mà còn dạy lẽ sống, dạy cho các em hiểu thấu cái đạo làm người.
Giáo sư, nhạc sĩ Trần Văn Khê và nghệ sĩ đàn tranh Hải Phượng - một trong những học sinh của ông trong cảnh phim "Trần Văn Khê - người truyền lửa". Tuổi tác khiến Giáo sư Trần Văn Khê đã không còn cầm được đàn để tự mình thả hồn trong những làn điệu đờn ca a ma tơ.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét